Om half tien 's ochtends ruiken de steegjes achter de kathedraal naar natte steen, bittere oranjebladeren en de eerste koffie van de dag, en twee hoeken verderop hoor je een rolluik ratelend omhooggaan. Om twee uur 's middags is datzelfde steegje een trage rivier van schouders en opgeheven telefoons, en om tien uur 's avonds is het weer leeggelopen tot bijna stilte. Je een weg door Santa Cruz eten is vooral een kwestie van dat ritme leren kennen en op het juiste uur aan de juiste toog staan.
Wat eten door de oude judería echt inhoudt
Niemand verkoopt een kaartje voor Barrio de Santa Cruz (de oude judería, direct ten oosten van de kathedraal), want het is een verzameling openbare straten zonder ingang om in de rij te staan. Dit was de middeleeuwse Joodse wijk, door de eeuwen heen herbouwd en verfraaid tot de witgekalkte, geraniumrijke versie waar je vandaag doorheen loopt, en de twee pronkstukken (Plaza de Doña Elvira en de Callejón del Agua, die langs de buitenkant van de Alcázar-muur loopt) kosten niets en zijn op elk uur open. Wat er een eetroute van maakt in plaats van een sightseeingroute is de dichtheid. Binnen een wandeling van tien minuten heb je een bar die al sinds 1870 ham snijdt, een wijntoog die al een eeuw door één familie wordt gerund, een tapaszaak in een 12e-eeuws badhuis en een klooster dat nog steeds zoetigheid verkoopt via een houten trommel door handen die je nooit ziet.
De praktische vorm van een crawl is vier of vijf stops, één tapa en één drankje per stop, op de been, en weer verder voordat je het je gemakkelijk maakt. De zalen dwingen dat af: de meeste hebben geen tafels die de naam waard zijn, en de paar die ze hebben zijn er heel weinig. Daarom blijven rondleidingsgroepen hier in de praktijk ook klein, want de Calle Vida en de Callejón del Agua zijn amper een schouderbreed en een gezelschap van twintig kan daar fysiek niet bestaan. De rest van de stad (het Alcázar, de rivier, de weken waarin de Semana Santa en de Feria de hele boel overnemen) hoort bij de Sevilla-gids, het betere startpunt voor dat alles. Dit stuk gaat over het eten.
De staande bars waar de barrio nog steeds eet
Begin waar de locals aan de drukte ontsnappen. Bodega Santa Cruz (iedereen noemt het Las Columnas, aan de kathedraalkant van de wijk) is krijt-op-de-toog, drie rijen diep en nog altijd lokaal, ook al sta je op een paar meter van 's werelds grootste gotische kerk. Er zijn geen reserveringen en helemaal geen tafels, dus een groep wordt gewoon deel van het gedrang dat de straathoek op stroomt, wat betekent dat het voor elk aantal werkt zolang iedereen bereid is te staan. Bestel één montadito de pringá en een caña, betaal ongeveer €3,10 voor de tapa en €2 voor het bier, geef het vijftien minuten en vertrek. Zoek naar een officiële website van Bodega Santa Cruz Las Columnas en je vindt niet veel, wat past bij hoe de zaak wordt gerund.
Twee minuten verderop is Las Teresas (Calle Santa Teresa, in het hart van de wijk) sinds 1870 open, en de eigenaar gaat nog steeds zelf naar de bergdorpen om de hammen uit te kiezen. Bestel de handgesneden ibérico en de espinacas con garbanzos en sla het zitmenu helemaal over; tapas kosten €3,50–7 en een hamplateau €18–25. Het is staan aan de bar plus een handvol heel kleine tafeltjes, wat het comfortabel maakt voor vier tot zes personen en ongemakkelijk daarboven, dus wandelgroepen doen het in ploegen in plaats van allemaal tegelijk.
Taberna Álvaro Peregil (Calle Mateos Gago) is een gat in de muur met ruimte voor misschien acht mensen binnen, al een eeuw in dezelfde familie, en één reden om te komen: vino de naranja, de zoete Andalusische sinaasappelwijn waar de meeste bezoekers nooit van horen, voor €2–3 per glas met montaditos van €2,50–4. Iedereen drinkt buiten op straat, wat het lokale gebruik is en geen overloopprobleem. Een paar deuren verder is La Fresquita (Calle Mateos Gago) helemaal geen maaltijd. Het is een werkend Semana Santa-heiligdom dat toevallig bier tapt, met broederschapsfoto's, kaarsen en een toog, en het verklaart deze stad beter dan welk museumbijschrift dan ook. Zes mensen is al een menigte, er is nauwelijks eten, en een bier kost €2–2,50 met sherry voor €2,50.
Als je benen het begeven, is Casa Román (Plaza de los Venerables) de eerlijke zitoptie. Een kruidenierswinkel uit 1934 die langzaam een hamtaverne werd, met een kleine bar en een terras op het plein, een van de weinige plekken in Santa Cruz waar je kunt gaan zitten zonder toeslag voor het uitzicht. Tapas kosten €4–8 en een volledige stop komt neer op €20–30 per persoon; zes tot tien mensen kunnen buiten zitten, maar reserveer in het voorjaar.
Zalen waar je echt kunt zitten
Cervecería Giralda (Calle Mateos Gago) is de enige stop waar het gebouw het eten overtreft, en er wordt nog steeds goed gekookt. De best bewaarde Almohadische badhuisresten van het schiereiland zitten direct boven de biertaps, compleet met bakstenen gewelven en stervormige lichtkoepels, en omdat de bar vier aparte zalen plus een groot terras heeft, is het ook de meest groepsvriendelijke historische bar van de wijk. Reserveer voor alles boven zes. Tapas kosten €3–6 en een echte sessie €15–25 per persoon.
Aan de zuidrand van de wijk opende Vinería San Telmo (bij de Murillo-tuinen) in 2004 en zette daarmee de moderne tapasbeweging van de barrio in gang. De torres, gestapelde, gelaagde borden, zijn het handelsmerk; borden kosten €8–16 en een diner komt neer op €30–40 per persoon. De kelder neemt acht tot twaalf personen, de enige plek op deze wandeling waar een hele groep comfortabel zit, en je moet reserveren, want zonder reservatie raak je om 21.00 uur zelden binnen. Terug op de grote tapasstraat nam La Azotea (Mateos Gago) de locatie over nadat het Capital-project van de groep daar sloot, en er wordt seizoensgebonden markteten gekookt in plaats van de gefrituurde standaard waar de straat bekend om staat. Ze nemen reserveringen aan en je krijgt volledige tafelservice, wat het de betrouwbaarste zitoptie maakt voor zes tot tien; borden kosten €9–18, €30–45 per persoon.
Het beste eten het dichtst bij de uitgang van de kathedraal is Ovejas Negras (Calle Hernando Colón), waar Andalusische ingrediënten door niet-Spaanse technieken worden gehaald. De addertjes liggen vast: helemaal geen reserveringen en maandags dicht. Kom vroeg of splits een grote groep in tweeën. Borden kosten €5–12, diner €25–35 per persoon.
Kloostersuiker en de gebakswandeling noordwaarts
De zoete helft van deze wijk is monastiek, en makkelijker te bereiken dan de meeste mensen beseffen. El Torno Pastelería de Conventos de Clausura (onder de arcade op de Plaza del Cabildo, vijf minuten van de kathedraal) verkoopt de productie van de stadskloosters in één klein zaaltje, zodat je kloostergebak kunt proeven zonder achter individuele deurbellen aan te gaan. Het is alleen toogservice, groepen wachten buiten onder de bogen, en iedereen is binnen twee minuten weer buiten met een doos van €4–12.
Voor het echte ritueel wandel je tien minuten noordwaarts naar Convento de San Leandro (Plaza de San Ildefonso), waar yemas de San Leandro sinds de 16e eeuw volgens hetzelfde recept worden gemaakt en verkocht via een draaiende houten trommel door nonnen die je nooit ziet. Het is strikt één koper tegelijk, de kerk opent alleen 's middags, een doos kost €8–14, en de productie pauzeert in de heetste maanden, dus dit is een stop om te proberen in plaats van een die je een groep kunt beloven. Alles groter dan een handvol mensen wacht in het steegje.
Voor taart met een stoel eronder is Confitería La Campana (tien minuten noordwaarts van de wijk) de oudste nog werkende banketbakkerij van de stad, al vier generaties, met een grote zaal en een terras dat groepen gemakkelijk opvangt. Torrijas en tocino de cielo worden hier goed gemaakt; taart kost €2–5 en koffie €2. Het gedrang aan de toog tijdens de merienda is reëel en het loont om daar omheen te plannen.
Waar een grotere groep zonder ruzie terechtkomt
Twee adressen net buiten de barrio lossen de problemen op die Santa Cruz creëert. Mercado Lonja del Barranco (aan de rivier, vijftien minuten westwaarts) is een 19e-eeuwse vismarkt in een door Eiffel ontworpen ijzeren hal, nu zo'n twintig kraampjes met lange gedeelde tafels. Niemand hoeft het ergens over eens te worden, er is geen reservering nodig, borden kosten €4–12, en het blijft open tot middernacht en in het weekend tot 2 uur, wat het de enige verstandige optie maakt voor een tweede ronde nadat de oude bars hun laatste ronde hebben aangekondigd.
El Rinconcillo (Calle Gerona, vijftien minuten noordwaarts) is de oudste bar van de stad, opgericht in 1670 en gerund door zeven generaties van één familie, waarbij je rekening met potlood op de houten toog wordt gekrijt terwijl je bestelt. Bestel espinacas con garbanzos, sta aan de bar als er ruimte is, en verwacht dat de begane grond op het drukste moment alleen ellebogen is, dus ga voor 13.30 uur of na 21.30 uur. De eetzalen boven nemen groepen met reservering aan. Tapas kosten €4–9, €25–35 per persoon.
Een flamenco-afsluiter in plaats van een dinnershow
Als de avond een echte afsluiting nodig heeft, is het Museo del Baile Flamenco (een steeg ten noorden van de Kathedraal, binnen de wijk) het dichtst dat Santa Cruz bij een museum komt waar je betrouwbaar binnen kunt, en de kelderoptreden is een voorstelling in een kleine zaal, geen dinnertheater. Voorstellingen zijn drie keer per dag om 17:00, 19:00 en 20:45, het museum alleen kost €6, de voorstelling €29 voor een volwassene en het combinatieticket €33. Geboekte groepen worden voor beide geaccepteerd. Het tijdslot van 20:45 past bij een avond die om zeven uur begon met eten, en dat van 19:00 werkt als je van plan bent op z'n Spaans laat te eten.
Hoe lang de tocht duurt en hoe je hem bestelt
Vier bars, eerlijk gedaan, kosten drie tot drieënhalf uur, en de begeleide versie van deze wandeling duurt ongeveer even lang. De volgorde is belangrijker dan de lijst met plekken: eerst de staanbuffetten, terwijl je nog geduldig bent en de zalen ondiep zijn, dan iets zittends zodra de nieuwigheid van het staan af is, dan suiker. Een werkbare avond is Las Columnas om 19:30 voor één tapa, Las Teresas om 20:00, een orange wine bij Álvaro Peregil en een kijkje binnen bij La Fresquita rond 20:45, dan een geboekte tafel bij Vinería San Telmo of La Azotea om 21:30. Een lunchversie ruilt het einde in voor het terras van Casa Román en een doos van El Torno.
Probeer de hambars en de kloostertrommel niet in één ronde te combineren. De kerktijden van San Leandro en de trommel die je één voor één bespeelt horen bij de middag; de bars horen bij de avond.
Deuren, rijen en of je vooraf moet boeken
Niets in Santa Cruz heeft een deurbeleid in de nachtleven-zin, maar verschillende plekken hebben harde praktische beperkingen die mensen verrassen. Ovejas Negras neemt geen reserveringen aan en is op maandag gesloten. Bodega Santa Cruz, Álvaro Peregil en La Fresquita kunnen geen reservering aannemen omdat ze niets te reserveren hebben. Cervecería Giralda wil een reservering boven de zes, Casa Román wil er een in het voorjaar, en Vinería San Telmo en La Azotea hebben er echt een nodig om 21:00.
De begeleide optie bestaat om een andere reden dan het overslaan van de rij, want er is geen rij om over te slaan: wat je koopt is iemand die weet welke bar vanavond de ellebogen waard is en in het Spaans kan bestellen terwijl jij het krijtbord nog leest. Die wandelingen lopen zeven dagen per week en starten vanaf ongeveer 81 USD per persoon, en de best beoordeelde hier heeft 4,9 van 5 over 5.624 reizigersbeoordelingen, een redelijk signaal dat het concept werkt als het goed wordt uitgevoerd. Zelf wandelen kost niets dan de tapas, en op een rustige doordeweekse dag is het heel goed te doen met dit artikel en een paar woordjes Spaans.
Wat de steegjes van je vragen
Wees realistisch over de ondergrond. De judería is ongelijk steen, verschillende steegjes zijn te smal voor twee mensen naast elkaar, en de goede bars zijn op stahoogte zonder ruimte voor een kinderwagen of rolstoel om te keren. De zalen en het terras van Cervecería Giralda, de pleintafels van Casa Román, La Azotea en de markt aan de rivier zijn de adressen om omheen te plannen als iemand in het gezelschap een stoel, een vlakke vloer of een badkamer zonder trap nodig heeft. Kinderen zijn vroeg in de avond overal welkom, want Spaanse bars zijn geen plekken alleen voor volwassenen, maar een staanbar om 22:00 is met een vermoeide zesjarige voor niemand leuk.
Of het de moeite waard is
Ja, met één voorwaarde: behandel het als eten, niet als een rondleiding langs een bezienswaardigheid. De restaurants van de wijk het dichtst bij de Kathedraal horen bij de luiste keukens van de stad, en als je om 14:00 hongerig binnenwandelt betaal je €18 voor een opgewarmd bord onder een gelamineerd menu en concludeer je dat de barrio een toeristenval is. Wandel dezelfde straten om 09:30 of na 21:00, bestel één ding bij elk van de vier bars hierboven, en je krijgt wat de reisgidsversie nooit levert: een kroeg uit 1670, een hambar uit 1870, een hammam en een heiligdom van de Heilige Week, allemaal op één avond, voor minder dan de prijs van een doorsnee diner. Het past het beste bij stellen en duo's, werkt goed voor vier tot zes, en vraagt planning boven de acht, waarna het antwoord de markt of de kelder van San Telmo is in plaats van hopen op een plekje aan de bar.
De beste tijd om te gaan
Het tijdstip van de dag verslaat het seizoen. De steegjes zijn prettig vroeg in de ochtend en weer na 21:00, als de drukte van dagjesmensen afneemt en de barrio terugkeert naar de mensen die er wonen; tussen 12:00 en ongeveer 17:00 is het op zijn slechtst en zijn de keukens op hun meest cynisch. De Spaanse eettijden lopen laat, met lunch van 13:30 tot 15:30 en diner vanaf 21:00, dus 19:30 is het perfecte moment voor een tocht: vroeg genoeg voor een plek aan de bar, laat genoeg dat de buffetten gevuld zijn.
Per seizoen zijn voorjaar en vroeg najaar de voor de hand liggende momenten, met de kanttekening dat de Heilige Week en de aprilkermis elke bar in de wijk vullen en het terras van Casa Román in die periode boeking vereist. Hoogzomer is meedogenloos rond het middaguur en heerlijk om 22:00, en dan pauzeren de kloosterkeukens ook hun productie, dus bouw een julimiddag niet rond de yemas. November tot februari is de versie voor wie een tweede keer komt: koele, rustige steegjes, geen wachten bij Las Teresas, en het torrijas-seizoen dat bij La Campana begint.
Praktische tips
Alles wat hier genoemd wordt, behalve de markt, El Rinconcillo, La Campana en San Leandro, ligt binnen tien minuten lopen van de Kathedraal, en binnen de judería loop je, want taxi's kunnen de steegjes niet in en het heeft geen zin het te proberen. Reken voor de markt aan de rivier op vijftien minuten lopen langs het water of neem een korte taxi. Draag schoenen waarin je drie uur op steen kunt staan.
Kaarten zijn normaal in de zitgelegenheden, maar neem €20–30 in kleine briefjes mee voor de staanbuffetten en voor de kloostertrommel, die uiteraard niets anders accepteert. Reken op ongeveer €25–35 per persoon voor een kroegentocht langs vier bars met drankjes, €30–45 als je aan een tafel eindigt, €33 als je het flamencotheater en de kelderoptreden toevoegt. Twee tapas en een biertje bij drie verschillende bars is een betere maaltijd dan drie gangen bij één, en het is ook nog goedkoper.
Blijf binnen of direct naast de wijk als dit de avond is die je belangrijk vindt, want in vier minuten naar huis lopen is het hele voordeel, en het betekent dat je om 22:00 kunt eten zonder op de klok te kijken. Vergelijk wat er beschikbaar is rond de Kathedraal en het Alcázar op de hotelzoektocht in Sevilla, en boek een tafel op je enige zitzitplek voordat je landt.
